Devastirane tradicionalne kuće kao pokretači održivih principa građenja (I dio)

Autorka teksta: Mr Aldijana Hodžić, dipl.inž.arh, doktorandkinja na Tehničkom univerzitetu u Gracu

Za 44. broj časopisa Pogled

Tradicionalne kuće na području Boke Kotorske danas se u velikoj mjeri nalaze na margini savremenih graditeljskih praksi i prostornih politika koje ne prepoznaju njihov puni potencijal kao resursa za održivu gradnju. Iako, izvorna morfologija ovih objekata već sadrži niz kvaliteta koji ih čine kompatibilnim sa savremenim energetskim standardima (masivni kameni zidovi sa visokom termalnom inercijom, pažljivo planirana orijentacija, pasivne ventilacione strategije i upotreba lokalno dostupnih materijala niske energetske potrošnje). 

Ovaj tekst, kroz analizu trenutnog stanja, oblika degradacije i prostornog konteksta, istražuje mogućnosti adaptivne obnove tradicionalnih kuća Boke, zasnovane na savremenim principima energetske efikasnosti i očuvanju kulturno-identitetske vrijednosti prostora. U kontekstu još uvijek nedovoljno prepoznate vrijednosti, ovi objekti i dalje tiho svjedoče o slojevitosti kulturnog nasljeđa prostora, istovremeno nudeći realnu osnovu za uspostavljanje modela lokalnog održivog razvoja uz preduslov sistemske institucionalne podrške, aktivnog uključivanja zajednice i formulisanja dugoročnih, integrisanih strategija očuvanja i upravljanja graditeljskim fondom. 

U okviru savremenog stručnog i turističkog diskursa, pejzaž Boke Kotorske najčešće se afirmiše kroz valorizaciju spektakularnog prirodnog ambijenta i bogatog, heterogenog graditeljskog nasljeđa, pri čemu se interpretacija prostora dominantno oslanja na istaknute kulturne spomenike i očuvane istorijske urbane cjeline. U pozadini tih reprezentativnih slika nalazi se čitav jedan sloj graditeljskog fonda koji je marginalizovan i najčešće izvan fokusa institucionalne pažnje. Unutar tog sloja, tradicionalne kuće i dalje stoje kao tihi svjedoci prostornog i kulturnog kontinuiteta. Nastale iz lokalnih graditeljskih praksi i oblikovane u skladu sa mikroklimatskim, morfološkim i društvenim uslovima prostora, danas su ove kuće gotovo u potpunosti isključene iz savremenih razvojnih tokova. 

Izložene atmosferskim uticajima i uskraćene za sistematsko održavanje, njihovo propadanje prevazilazi fizičku degradaciju i prijeti da ih izbriše iz kolektivnog prostornog pamćenja zajednice. Njihovu tišinu dodatno naglašava novoizgrađeni fond, lišen arhitektonske koherentnosti i prostorne osjetljivosti, čime se ozbiljno narušava integritet ambijentalnih cjelina i kontinuitet identiteta mjesta. Iako ne posjeduju formalni status zaštićenih dobara, tradicionalne kuće Boke Kotorske sadrže duboku ambijentalnu, tipološku i identitetsku vrijednost, utemeljenu u lokalnom prostoru i načinu života.

Forma, struktura, volumen i pozicija tradicionalnih kuća rezultat su viševjekovnih procesa oblikovanja u skladu s pejzažom, dostupnim materijalima i društveno-kulturnim obrascima različitih naroda. U njihovim temeljima i konstrukciji prepoznaju se tragovi ilirskih i rimskih prostornih principa, vizantijskog organizacionog reda, mletačke proporcije i dekorativnosti, turskih tipoloških obrazaca i austrougarskih tehničkih intervencija. Svaki segment ovih objekata, od unutrašnje organizacije i enterijera do fasadne artikulacije saopštava prostorne narative koji oblikuju ne samo pojedinačne kuće, već i šire ambijentalne cjeline. Dok djelimično odražavaju autorski izraz graditeljskih majstora, u još većoj mjeri predstavljaju funkcionalni odgovor na konkretne klimatske, materijalne i društvene izazove. 

Upravo iz tih remek-djela tradicionalnog graditeljstva može se izvesti zaključak da je, pored svih konstruktivnih i kulturnih slojeva, uloga klimatskih uslova bila presudna u formiranju autentičnih prostornih rješenja. Ovi intuitivni modeli bioklimatske gradnje nisu nastajali kao rezultat formalne arhitektonske teorije, već iz neposrednog odnosa prema prostoru. Shodno tome, orijentacija objekata, proporcije otvora, sistemi ventilacije i zaštite od vjetra nijesu bili estetski proizvoljni elementi, već promišljeni odgovori na zahtjeve klime i mikrolokacije. 

U savremenom prostornom i društvenom kontekstu, tradicionalne kuće Boke Kotorske, uprkos njihovim višeslojnim i ambijentalno koherentnim vrijednostima, suočene su sa visokim stepenom degradacije koji se može analizirati kroz tri ključne kategorije: fizičku, funkcionalnu i estetsku devastaciju. Svaka od ovih kategorija duboko je ukorijenjena u promjenama društveno ekonomskih odnosa i u odsustvu sveobuhvatne inicijative za očuvanje graditeljskog nasljeđa. Fizička devastacija manifestuje se kroz progresivno propadanje osnovnih konstruktivnih elemenata od oštećenih i nestalih krovnih pokrivača, preko urušenih zidova, do degradiranih međuspratnih konstrukcija.

Ovakvi objekti ne gube samo strukturnu stabilnost, već i potencijal za adaptaciju. Uzroci leže u dugogodišnjoj napuštenosti, nedostatku korisnika i izostanku sistemske brige o prostoru. Funkcionalna devastacija ogleda se u gubitku izvorne stambene namjene, gdje se porodične kuće transformišu u sezonske apartmanske kapacitete.

Time se objekti isključuju iz svakodnevne prostorne dinamike zajednice i postaju pasivni elementi u urbanom tkivu, što vodi prekidu društvenog kontinuiteta i lokalne identifikacije sa prostorom. Posljednja, estetska devastacija, iako često percipirana kao površna, ima dugoročne posljedice po vizuelni identitet ambijenta. Upotreba neautentičnih materijala (PVC stolarija, aluminijumske ograde, industrijske fasade), neusklađene nadogradnje, promjene u proporcijama otvora i koloritu najčešće vođene tržišnom logikom, a ne prostornim kontekstom dovode do narušavanja morfološke i vizuelne koherentnosti, kako samih objekata, tako i šireg kulturnog pejzaža.