Devastirane tradicionalne kuće kao pokretači održivih principa građenja (II dio)

Autorka teksta: Mr Aldijana Hodžić, dipl.inž.arh, doktorandkinja na Tehničkom univerzitetu u Gracu

Za 44. broj časopisa Pogled

Savremeni principi održive gradnje posebno u kontekstu revitalizacije podrazumijevaju mnogo više od puke tehničke optimizacije devastiranih struktura. Održivi pristup zahtijeva sistemsku transformaciju načina na koji se pristupa prostoru i funkciji, uključujući unapređenje energetske efikasnosti, implementaciju pasivnih ventilacionih sistema i korišćenje lokalno dostupnih materijala sa niskim ugljeničnim otiskom.

Kako ističe Aleksander Passer (2020), održivi razvoj mora počivati na tri osnovna koncepta:

• Efficiency – postizanje prostorne i energetske efikasnosti uz minimalnu upotrebu resursa;

• Sufficiency – ostvarivanje funkcionalne adekvatnosti kroz racionalizaciju potreba;

• Consistency – usklađivanje graditeljskih praksi s ekološkim kapacitetima i prirodnim sistemima.

Passer naglašava da održivost ne može biti svedena na tehničku efikasnost, već mora podrazumijevati integraciju i redefinisanje vrijednosnih sistema. U tom aspektu, održivost ne obuhvata samo smanjenje emisije CO₂ već i očuvanje značenja prostora, društvene kohezije i prostorne memorije. Savremeni pristupi u obnovi kulturnog nasljeđa sve više se oslanjaju na interdisciplinarne i participativne modele djelovanja, jer kvalitetna rješenja ne nastaju iz izolovanih inženjerskih procesa, već iz saradnje arhitekata, konzervatora, ekologa, istraživača i što je ključno same zajednice.

Iskustva iz srodnih mediteranskih prostora potvrđuju da se tradicionalna arhitektura može uspješno valorizovati kao prostorni resurs, postajući osnova održive obnove i savremenog prostornog identiteta. U južnoj Italiji, Dalmaciji, Španiji i južnoj Francuskoj, adaptivni modeli revitalizacije uključuju savremene tehničke sisteme i sadržaje koji produžavaju život urbane cjeline, pri tome zadržavajući morfološku konzistentnost i materijalnu autentičnost. Projekat “Shelter of a Wall House” studija Agora Arquitectura primjer je arhitektonske intervencije koja u postojećoj ruševini prepoznaje vrijednost.

Zadržavajući fragmente kamenog zida kao artefakta, nova struktura ulazi diskretno i funkcionalno, bez narušavanja identiteta mjesta. Sa druge strane, studija Wespi de Meuron Romeo Arhitekata iz Švajcarske donosi primjer izuzetno senzibilne obnove u kojoj se autentičnost materijala spaja sa savremenom artikulacijom svjetlosti i vizure. Ograničenim, pažljivo pozicioniranim otvorima omogućava se kontrolisano osvjetljenje enterijera i usmjeravanje pogleda ka pejzažu, bez narušavanja prostorne logike izvorne strukture.

Interesantno je da devastirane tradicionalne kuće Boke Kotorske, uprkos fizičkom propadanju, i dalje posjeduju niz prostorno-materijalnih kvaliteta koje ih čine pogodnim za savremenu održivu obnovu. Već u svojoj izvornoj konstrukciji one sadrže ključne principe održive arhitekture od prostorne efikasnosti i resursne racionalnosti, do klimatske prilagođenosti lokalnom kontekstu. Masivni kameni zidovi, debljine i do 70 cm, omogućavaju akumulaciju i postepeno oslobađanje toplote, čime doprinose prirodnoj termoregulaciji bez potrebe za energetski intenzivnim sistemima grijanja i hlađenja. Kompaktni volumeni minimizuju toplotne gubitke, dok racionalna orijentacija najčešće prema jugoistoku osigurava optimalnu upotrebu dnevne svjetlosti i pasivnog solarnog dobitka. Pasivni sistemi ventilacije, ostvareni kroz visoke stropove, proporcije otvora i drvene škure, omogućavaju prirodnu cirkulaciju vazduha i termalni komfor.

Navedene karakteristike svjedoče da tradicionalne kuće Boke nijesu puka istorijska evokacija, već prostorni modeli koji mogu odgovoriti savremenim izazovima održivosti bez narušavanja njihove kulturne i ambijentalne vrijednosti. Druga ključna dimenzija na koju bi održiva rješenja trebalo da se fokusiraju jeste funkcionalna revitalizacija naselja kroz pažljivo integrisanje savremenih sadržaja u prostorne okvire postojećih objekata.

Tradicionalne kuće, sačuvane u svojoj „kamenoj koži“, mogu dobiti nove uloge i značenja, ali samo ako se prethodno sprovede sveobuhvatna analiza lokalne prostorne dinamike. Tek kada razumijemo kako naselja funkcionišu ili zašto više ne funkcionišu, moguće je osmisliti intervencije koje neće biti izolovane adaptacije, već prostorne strategije sa dugoročnim socijalnim, ekonomskim i ambijentalnim efektima. Održiva obnova u tom smislu nije samo tehnički čin, već prilika da se afirmiše identitet mjesta, unaprijede uslovi stanovanja i postavi osnova za modele razvoja koji ne brišu trag prošlosti, već ga koriste kao temelj za budućnost.

Istovremeno, tradicionalne kuće Boke Kotorske se suočavaju sa nizom pravnih, imovinskih i administrativnih izazova koji značajno usporavaju ili onemogućavaju njihovu održivu obnovu i funkcionalnu reaktivaciju. Neriješeni imovinsko-pravni odnosi predstavljaju jedan od najučestalijih problema - veliki broj objekata nalazi se u suvlasništvu više članova porodice, od kojih su mnogi nedostupni ili žive u inostranstvu.

U takvim okolnostima, pribavljanje potrebne saglasnosti za sprovođenje bilo kakvih intervencija često postaje neizvodljivo, što za posljedicu ima administrativne blokade koje obesmišljavaju planiranje revitalizacije. Dodatno, brojne devastirane kuće nijesu obuhvaćene važećom planskom dokumentacijom, ili se nalaze u zonama gdje su prostorni planovi zastarjeli i neusaglašeni sa stvarnim potrebama.

U takvom regulatornom vakuumu, nije moguće legalno sprovesti ni restauraciju ni adaptaciju, čime se objekti prepuštaju daljoj fizičkoj i funkcionalnoj degradaciji. Značajan broj objekata nalazi se i u vlasništvu države, pri čemu nadležne institucije nerijetko ne pokazuju inicijativu da ih valorizuju ili uključe u razvojne modele. Slučajevi palata nekadašnjih plemićkih porodica poput Palate Beskuća u Prčnju ili Palata Dabinović u Dobroti koje, iako prostorno i kulturno izuzetno vrijedne, ostaju izvan fokusa institucionalne pažnje. U sistemu i dalje nedostaju jasno definisani institucionalni podsticaji i programi podrške koji bi stimulisali vlasnike da se opredijele za obnovu umjesto za novu gradnju.

Devastirane tradicionalne kuće Boke Kotorske, posmatrane u toj perspektivi, ne predstavljaju samo nasljeđe koje treba čuvati već arhitektonski resurs od strateškog značaja za buduće prostorne, ekološke i kulturne politike. Njihova obnovljena prisutnost u savremenom životnom prostoru može postati model otpornog razvoja zasnovanog na baštini, model koji afirmiše kontinuitet umjesto prekida, integraciju umjesto konflikta, i održivost kao osnovnu, a ne dodatnu vrijednost arhitekture budućnosti.