Komparativni osvrt na prostorne politike: Albanija gradi javni identitet, a Crna Gora kvadrate

U posljednjih nekoliko godina, svjedoci smo značajnog urbanističkog i arhitektonskog razvoja u susjednoj Albaniji, gdje se realizuju izuzetno ambiciozni i inovativni projekti. Ovakvi poduhvati ne samo da mijenjaju vizuelni identitet gradova, već i postavljaju nove standarde u pristupu urbanizmu, održivosti i kvalitetu života. Istovremeno, u Crnoj Gori se i dalje suočavamo sa osnovnim urbanističkim izazovima, poput prostorne regulacije, nivelisanja javnih površina, definisanja hodnih linija i formiranja uličnog fronta. Ova razlika otvara važna pitanja: zbog čega suštinski razvoj crnogorske arhitektonske scene stagnira, uz hiperprodukciju jednoličnih i monolitnih stambeno-poslovnih objekata lišenih identiteta, dok naši susjedi polako postaju platforma za silovitu promociju najambicioznijih, najprofitabilinijih i najrespektabilnijih svjetskih projektantskih biroa?

Pregled zbivanja na albanskoj arhitektonskoj sceni

Albanija je posljednjih godina prošla kroz značajnu transformaciju, prelazeći iz perioda izolacije u sve popularniju turističku destinaciju. Broj posjetilaca iz godine u godinu raste, a država ulaže napore u razvoj održivog turizma i unaprjeđenje infrastrukture, naročito u glavnom gradu Tirani. U tom kontekstu, urbanistički pejzaž Tirane doživljava pravu revoluciju: grad se ubrzano mijenja zahvaljujući nizu ambicioznih arhitektonskih projekata koje potpisuju poznati međunarodni biroi. Novi neboderi, luksuzni stanovi i poslovni prostori mijenjaju vizuelni identitet grada i stvaraju utisak moderne evropske metropole. Ovi projekti, poput Skenderbeg solitera, Downtown One ili Hora Vertikale, mijenjaju panoramu grada i stvaraju novo tržište luksuznih nekretnina, ali i izazivaju rasprave o balansu između rapidne modernizacije i uklapanja u postojeći kontekst. Tirana postaje eksperimentalni poligon za arhitektonske inovacije, gdje umjetnički izraz dominira u odnosu na konvencionalne principe struke, uz aktivno podsticanje kreativne slobode. 

Realizaciju ovakvih projekata omogućava nekoliko ključnih faktora. Prvo, politička volja i kontinuitet u strateškom planiranju urbanog razvoja. Zatim, institucionalna podrška kroz lokalne i nacionalne mehanizme, koji sve češće sarađuju sa međunarodnim partnerima i u konačnici prisustvo međunarodnih arhitektonskih biroa, koji u Albaniji vide prostor za eksperimentisanje i afirmaciju savremenih pristupa. Projekti poput MET Tirana (Mario Cucinella Architects) i Eyes of Tirana (X-Plan Studio) svjedoče o toj otvorenosti ka globalnim praksama.

Pored političkih i institucionalnih okvira, važnu ulogu igra i promjena percepcije javnosti. Arhitektura se sve više doživljava kao kulturni kapital, a ne samo tehnička disciplina. U tom smislu, javni prostori, muzeji, trgovi i poslovni centri projektovani su sa ciljem da afirmišu novu estetsku i funkcionalnu paradigmu, često kroz održive pristupe. Primjeri kao što su TID Tower i Toptani Shopping Center u Tirani pokazuju kako se zelena gradnja integriše u urbani pejzaž, čime se arhitektura pozicionira i kao sredstvo održive politike.

Međutim, ovakav nagli razvoj nosi i određene rizike. Iako inovativna arhitektura može doprinijeti prepoznatljivosti i privlačnosti grada, postoji opasnost od nesklada i loše izvedenih rješenja, naročito u Tirani, sredini koja je do prije samo desetak godina još uvijek imala objekte bez osnovnih uslova stanovanja. U trci za originalnošću i privlačenjem globalne pažnje, Tirana bi mogla postati primjer urbanističke heterogenosti gdje se gubi osjećaj mjere, kontinuiteta i lokalnog identiteta. Ukoliko se ne uspostave jasna pravila i standardi, postoji realna prijetnja da će grad postati zbir nepovezanih i neusklađenih arhitektonskih eksperimenata.

Problemi arhitektonske prakse u Crnoj Gori

U većini crnogorskih gradova, a posebno u Podgorici, prostorna regulacija se zasniva na parcijalnim planskim dokumentima koji ne obuhvataju širi urbani kontekst, dok se regulacioni planovi često prilagođavaju investitorskim interesima, što dovodi do fragmentacije prostora, neusklađenosti infrastrukturnih kapaciteta i gubitka javnog interesa. Formiranje uličnog fronta i aktivnih prizemnih zona je zanemareno, pa su objekti često povučeni od regulacione linije i projektovani kao izolovane jedinice, što je naročito izraženo u novim stambenim zonama. Pješačka infrastruktura ne prati logiku svakodnevnog kretanja, hodne linije su prekinute ili izostaju, a nedostatak kontinuiteta i pristupačnosti dodatno marginalizuje korisnike sa smanjenom pokretljivošću. 

Zatim, kada je riječ o arhitektonskom oblikovanju najvećeg broja novoizgrađenih objekata, a to su stambeno-poslovni kompleksi (naročito u Podgorici), karakteriše ih izrazita tipološka neodređenost, gdje se funkcije miješaju bez jasne hijerarhije i prostorne logike. Fasade su najčešće tretirane dekorativno, bez funkcionalne artikulacije, dok se vertikalna komunikacija i pristupne zone projektuju bez jasnog razgraničenja između javnog i privatnog. U većini slučajeva, sadržaji koji se nalaze na nivou prizemlja ostaju neaktivni i prostorno izolovani, čime se gubi potencijal za stvaranje živih uličnih frontova. Ovakav pristup projektovanju proizvodi zatvorene, monofunkcionalne blokove koji ne komuniciraju sa gradom, niti odgovaraju na potrebe korisnika. Umjesto da budu generatori javnog života, stambeno-poslovni objekti u Podgorici najčešće su projektovani isključivo prema investitorskoj logici maksimalizacije kvadrature, a ne prema kriterijumima kvaliteta stanovanja.

Dodatno, izostanak jasnih normativnih okvira koji bi definisali minimalne standarde za prostornu artikulaciju prizemlja, pristupne zone, vizuelnu poroznost i aktivaciju javnog prostora, omogućava da se stambeno-poslovni objekti projektuju bez obaveze da doprinesu urbanoj strukturi. U praksi to znači da se prizemlja često tretiraju kao tehničke zone, parking prostori ili zatvorene komercijalne jedinice bez interakcije sa ulicom, dok se pristupi objektima svode na uske, neoznačene prolaze bez ambijentalne vrijednosti. 

Jedan od ključnih problema savremene urbanističke prakse u Crnoj Gori jeste što se prostor i dalje tretira isključivo u granicama pojedinačne parcele, bilo da je riječ o investitorima ili nadležnim institucijama. Elementi koji bi morali biti predmet javnog interesa – poput hodnih linija, nivelacije javnih površina i pristupa prizemlju objekata – sistematski se zanemaruju i prepuštaju proizvoljnoj interpretaciji, kao da predstavljaju sekundarnu odgovornost.

Međutim, obezbjeđivanje funkcionalne povezanosti i dostupnosti ovih elemenata ne smiju isključivo biti briga pojedinca. Odgovornost za njihovu prostornu usklađenost snose podjednako svi akteri u procesu: projektni revidenti, Glavni državni i Glavni gradski arhitekta koji daju saglasnost na idejno rješenje, kao i nadležne službe ministarstva i lokalne samouprave koje izdaju građevinsku dozvolu. Ukoliko se prostorne odluke donose parcijalno, bez strateške koordinacije i međusobne odgovornosti, rezultat su ponavljajući nefunkcionalni obrasci koji direktno ugrožavaju kvalitet života. Posebno je važno naglasiti da prostor predstavlja neobnovljiv resurs. Greške u njegovom oblikovanju ne mogu se sanirati bez ozbiljnih posljedica po korisnike, urbanu strukturu i javni interes.

Diskrepanca između nagrađivanja konkursnih rješenja s jedne i zastoja u njihovom izvođenju sa druge strane

Iako arhitektonski konkursi nominalno služe kao mehanizam za odabir najkvalitetnijeg rješenja u javnom interesu sa ciljem favorizovanja i promocije dobrih arhitektonskih principa, u praksi se nagrađeni projekti često ne realizuju, čime se obesmišljava cijeli proces i urušava povjerenje stručne javnosti. Jedan od osnovnih uzroka jeste izostanak pravno-obavezujuće veze između konkursa i izgradnje objekta. Konkursi se često organizuju bez jasne obaveze investitora – bilo da je riječ o javnom ili privatnom sektoru – da sprovede nagrađeno rješenje bez izmjena samog projekta. Ugovori sa autorima se ne zaključuju, a konkursna dokumentacija ne sadrži precizne rokove, budžetske okvire niti tehničke parametre koji bi omogućili prelazak iz idejne u izvedbenu fazu. Time se konkurs svodi na formalni čin.

Nakon objavljivanja rezultata međunarodnog konkursa za idejno arhitektonsko rješenje osnovne škole u City kvartu u Podgorici (septembar 2023), gdje je prvu nagradu dobio tim iz Crne Gore i Mađarske, osim informacije da bi trebalo da bude izgrađena do kraja 2026. još uvijek nije dostupna zvanična informacija o započinjanju radova. Slično se dešava i sa konkursom za Urgentni centar Kliničkog centra Crne Gore (oktobar 2023), gdje je nagrađeno rješenje tima iz Turske, ali nema javno dostupnih podataka o fazi izvođenja. Konkurs za Dom zdravlja u City kvartu (decembar 2023), gdje je prva nagrada dodijeljena lokalnom birou BIRO 81000, takođe nije rezultirao vidljivim pomacima ka realizaciji.

Slučaj koji u posebnoj mjeri izazvao nevjericu, pogotovo kod stručnog dijela javnosti, jeste odluka gradskih službi, da se prostor koji je bio namijenjen za izgradnju objekta Muzeja savremene umjetnosti, Prirodnjačkog muzeja i Parka kulture i umjetnosti izbetonira i pretvori u veliki parking prostor. Uprkos činjenici da je pobjedničko konkursno rješenje projektatskog tima A-fact iz Italije zavrijedilo veliku međunarodnu pažnju, ono vrlo vjerovatno nikada neće „ugledati svjetlost dana“, jer gradske vlasti smatraju da je važnije obezbijediti veliki broj parking mjesta upravo na toj lokaciji. 

Veliki problem predstavlja činjenica da investitori (javne institucije ili privatni subjekti) često mijenjaju programske zahtjeve nakon konkursa, traže jeftinije ili brže alternative, ili angažuju druge projektante bez konsultacije sa autorima nagrađenog rješenja. Zatim, organizatori konkursa (opštine, ministarstva, komore) nerijetko ne obezbjeđuju transparentan tok konkursa, niti garantuju sprovođenje rezultata. Konkursi se raspisuju bez jasne strategije, a žiriji se formiraju ad hoc, bez definisanja suštinske odgovornosti. Međutim, odgovornost bi trebalo da snosi i stručna javnost koja, iako bi trebalo da izvrši pritisak na sprovođenje konkursnih rezultata, često ostaje pasivna ili se uključuje tek nakon što dođe do konflikta. Stoga, nameće se pitanje opravdanosti organizacije arhitektonskih konkursa uopšte, ukoliko se odabrana idejna rješenja ne realizuju uopšte ili se realizuju uz velike izmjene inicijalnog konkursnog rješenja. Umjesto da se afirmiše kvalitet, inovativnost i javni interes, prostor se prepušta improvizaciji.

Iako crnogorski kontekst ne treba i ne mora nužno replicirati ambiciozne prostorne vizije koje se trenutno realizuju u Albaniji, njihova praksa može poslužiti kao važan korektivni orijentir. Albanija je, kroz strateško pozicioniranje arhitekture kao kulturnog kapitala, pokazala da javni prostor, muzeji, trgovi i poslovni centri mogu biti projektovani ne samo kao tehničke infrastrukture, već kao prostori identiteta, inkluzije i urbane regeneracije. Za razliku od toga, crnogorska arhitektonska praksa i dalje funkcioniše pod dominacijom investitorske logike, gdje se prioritet daje kvantitetu nad kvalitetom, a prostorni potencijal svodi na tržišnu vrijednost kvadrata. Upravo zbog toga, neophodno je da se domaća struka i institucije makar u početnoj fazi usmjere ka dosljednoj primjeni pozitivnih primjera urbanističke prakse i uspostavljanju minimalnih standarda savremenog arhitektonskog oblikovanja.