Turističko naselje Slovenska plaža – Jedno od posljednjih uporišta arhitekture u skladu sa principima održivosti i lokalnim arhitektonskim nasljeđem u Crnoj Gori

Neupitno je da su globalizacija, intenzivne društvene promjene i posmatranje arhitekture kao još jednog polja za kratkoročno ostvarivanje velikih profita doveli do potpunog brisanja lokalnih posebnosti arhitekture na teritoriji Budve, kao i kod arhitekture i urbanizma cjelokupnog crnogorskog primorja. U tom kontekstu, očuvanje primjera poput turističkog naselja Slovenska plaža, kao oaze umjerene urbanizacije i uvažavanja konteksta, od suštinske je važnosti za reafirmaciju profesionalnih standarda, prostorne kulture i javnog interesa.

Istorijski kontekst

Prvi turistički objekti na Slovenskoj plaži - hoteli izgrađeni su šezdesetih godina prošlog vijeka u modernističkom duhu, sa naglaskom na funkcionalnost i tipske elemente. Od šezdesetih, a naročito od početka sedamdesetih godina prošlog vijeka, turistička izgradnja na crnogorskom primorju ulazi u fazu intenzivnijih arhitektonskih i volumetrijskih transformacija. Arhitektura, koja je u ranijem periodu bila oblikovana unutar izraženih društvenih okvira socijalističkog konteksta, sa naglaskom na dostupnost svim društvenim slojevima i funkcionalnost, postupno se oslobađa rigidnih tipoloških matrica modernizma. Umjesto čistih i kompaktnih volumena, javlja se prostorna dekompozicija objekata, usitnjavanje struktura i afirmacija razvedenih, linearnih koncepata koji se sve više prilagođavaju prirodnoj morfologiji obalnog terena.

Ova promjena otvara prostor za konceptualnu i kompozicionu slobodu, pri čemu su projektanti sve više težili ka istraživanju odnosa između lokalnog ambijenta i savremenih oblikovnih principa. Regionalni uticaji postaju važan izvor inspiracije, a projektantska praksa se sve više oslanja na prepoznavanje karaktera i kvaliteta okruženja.

Posmatrajući lokalni kontekst, prelomna tačka u ovom razvoju je 1979. godina, kada je razorni zemljotres promijenio izgled obale i otvorio novo poglavlje u pristupu projektovanja turističkih objekata, uz naglašeni povratak ambijentalnim vrijednostima i reinterpretaciji lokalnog nasljeđa.

Raspis arhitektonskog konkursa za idejno rješenje Turističkog naselja Slovenska plaža

Katastrofalni zemljotres 1979. godine, koji je u potpunosti uništio prvobitni hotelski kompleks na Slovenskoj plaži, otvorio je dilemu između obnove razorenih objekata i izgradnje novog turističkog kompleksa. Prevagnula je odluka o potpunoj transformaciji prostora, što je rezultovalo raspisivanjem javnog konkursa za urbanističko-arhitektonsko rješenje novog kompleksa.

Za razliku od krupnih hotelskih struktura koje su se tu nalazile prije zemljotresa, konkursni program je zahtijevao projektovanje disperznih smještajnih jedinica sa kapacitetom od oko 3000 ležaja, raspoređenih u hotel, apartmane, depandanse i vile, uz komercijalne i sportske sadržaje. Na konkurs je pristiglo ukupno 37 radova, a prvonagrađeni rad pod šifrom „Patio”, autora Janeza Kobea i tima iz Ljubljane, istakao se autentičnim pristupom i urbanističkim konceptom koji se bazirao na principima mediteranske ambijentalne matrice.

Prvonagrađeno rješenje koncipirano je kao idealni mediteranski gradić atrijumske strukture, čije objekte karakterišu jednostavni i pročišćeni kubusi, zajedno sa bogatim javnim prostorima. Umjesto klasičnog hotelskog kompleksa, projekat je afirmisao filozofiju naselja – artikulisanog po čovjekovoj mjeri, uz naglašene prelaze između javnog i privatnog prostora. Kompozicija se temelji na individualizovanim jedinicama, povezanim komunikacijskim mrežama, sa racionalno planiranim hodnim linijama i ambijentalno osjetljivim prostornim rješenjima. Kobeov projekat predstavlja paradigmatski primjer prostornog odgovora na Genius loci Budve – reinterpretaciju lokalnog nasljeđa u savremenom arhitektonskom jeziku. Projekat Naselja nagrađen je Novembarskom nagradom grada Budve (1984.) i najznačajnijom Saveznom nagradom lista „Borba” za arhitekturu (1985.), čime je potvrđena njegova vrijednost kao najautentičnijeg urbanističko-arhitektonskog sklopa na crnogorskom primorju.

Paštrovsko graditeljsko nasljeđe kao temelj prostorne koncepcije naselja „Slovenska plaža”

Prostorni kontekst u organizaciji novog turističkog naselja „Slovenska plaža” definisan je karakteristikama ruralnih naselja u zaleđu Starog grada Budva, čija urbana matrica podstiče razvedene, kompozicijski složene strukture. Novoprojektovano rješenje predstavljalo je avangardni pristup sa elementima postmodernističke reinterpretacije lokalnog, ali i mediteranskog naselja u generalnom smislu. Iz analize prostornih odnosa, kompozicija i oblikovnih karakteristika, jasno se prepoznaje uticaj upravo lokalnog arhitektonskog nasljeđa, odnosno seoske arhitekture područja Paštrovića.

Paštrovska kuća, kao arhetipski model srednjeg primorskog područja Crne Gore, odlikuje se racionalnom strukturom, harmoničnim odnosom prema pejzažu i organizacijom naselja u vidu nizova kuća pod zajedničkim jednovodnim krovom. Naselja su formirana paralelno izohipsama, uz jasno definisanu komunikacijsku mrežu, male trgove i poluatrijumske prostore koji su služili kao javni ambijenti, kao i gumna, koja su posebna mjesta javnog karaktera sa dvojakom funkcijom. Ova gotovo poluurbana struktura, sa naglašenim društvenim i funkcionalnim komponentama, predstavlja prototip koji je poslužio kao inspiracija za koncipiranje „Slovenske plaže”.

U arhitektonsko-urbanističkom rješenju naselja elementi paštrovske tradicije, kao što su: linearni nizovi apartmanskih objekata, kružni trgovi, pergole sa vinovom lozom, kamene terase sa pižunima (klupama), škure, lučni portali i kose, jednovodne krovne površine, suptilno su preneseni u savremeni arhitektonski jezik. Koncept manjih intimnih zona, zajedno sa javnim prostorima, prvi put na crnogorskom primorju primijenjen je upravo u ovom projektu. Takva kompozicija predstavlja promišljen odgovor na zatečeni kontekst, potvrđujući vrijednost regionalnog nasljeđa kao temelja savremenog tipa izgradnje turističkih objekata.

Urbanistički i oblikovni koncept turističkog naselja

Plan rekonstrukcije i formiranja novog turističkog naselja predviđao je faznu realizaciju u skladu sa strogim urbanističkim pravilima, uz jasna ograničenja u spratnosti i koeficijentu izgrađenosti, te prilagođavanje seizmičkim i ekološkim uslovima. Projekat je obuhvatio smještajne kapacitete za oko 3000 kreveta, raspoređene u tri faze izgradnje, uz jasno definisane prostorne i funkcionalne zone koje obuhvataju: zaštitni zeleni pojas, apart-hotele, rekreacijske i kulturne sadržaje i slobodan, neizgrađeni obalni pojas.

Izgradnja turističkog naselja realizovana je u dvije faze tokom osamdesetih godina, sa smještajnim kapacitetima koji su varirali. Naselje je koncipirano kao kompleks bez automobilskog saobraćaja, sa naglaskom na pješačke staze i zelenilo, uključujući 16 hektara parkovnih površina. Funkcionalna shema obuhvata prijemne, smještajne i ugostiteljske objekte, sa brojnim sadržajima za sport i rekreaciju – bazenima, teniskim terenima, trim stazom i dječjim igralištima. Središnji prostor naselja čini Trg čempresa, iz kojeg se granaju glavne i sporedne komunikacije, dok su komercijalni sadržaji koncentrisani uz šetališnu ulicu Korzo.

Objekti su formirani kao manje jedinice sa jednovodnim krovovima, bijelim malterom, kamenim detaljima i arkadama, čime se kreira ambijent sličan starim mediteranskim naseljima. Smještajne jedinice raspoređene su oko atrijuma i pjaceta (malih trgova), sa natkrivenim terasama i balkonima, čime se postiže osjećaj intimnosti i individualnosti. 

Zašto je očuvanje kompleksa Slovenska plaža od esencijalne važnosti

Turističko naselje Slovenska plaža predstavlja jedan od posljednjih primjera promišljene i skladne urbanističko-arhitektonske realizacije na crnogorskom primorju, a svakako posljednji kada je riječ o Budvi. Nastalo kao odgovor na potrebe savremenog turizma i prostorne regeneracije nakon zemljotresa, ovaj kompleks danas svjedoči o mogućnosti usklađivanja izgradnje turističkih objekata sa ambijentalnim vrijednostima, morfološkom logikom terena i kulturnim identitetom prostora. U kontekstu sve izraženije prostorne degradacije Budve i njenog šireg okruženja, očuvanje Slovenske plaže nije samo pitanje zaštite jednog kompleksa, već i pitanje očuvanja profesionalnih standarda i pravila struke, javnog interesa i prostorne memorije.

Drugi argument tiče se činjenice da je Slovenska plaža jedini "preživjeli" primjer integralnog turističkog kompleksa na teritoriji opštine Budva, kao i na cjelokupnom crnogorskom primorju, izuzimajući slučaj rekonstrukcije hotela „Maestral“. Njena urbanističko-arhitektonska cjelovitost, koja uključuje prijemne, smještajne, ugostiteljske i rekreativne sadržaje, organizovane u logičnu i funkcionalnu prostornu matricu, danas nema pandan. U vremenu kada se turistička izgradnja svodi na fragmentirane apartmanske blokove bez javnih sadržaja i bez formiranja bilo kakvog odnosa prema prostoru, „Slovenska plaža“ ostaje kao svjedočanstvo jedne drugačije, humanije i odgovornije i profesionalno artikulisane arhitektonske prakse.

Treći argument odnosi se na mogućnosti renoviranja postojećih kapaciteta u cilju ispunjavanja savremenih hotelskih standarda. Iako dimenzije soba i apartmana predstavljaju fizička ograničenja za ispunjavanje aktuelnih kriterijuma i standarda opremanja, usljed strukture koja je kreirana prema normativima vremena u kojem je nastala, ona nisu nesavladiva. Naprotiv, primjeri poput rekonstrukcije hotela "Maestral" pokazuju da je moguće, uz odgovarajući kreativni napor, ostvariti uslove za visoku hotelsku kategoriju, bez narušavanja njihove arhitektonske vrijednosti. „Slovenska plaža“, sa svojom modularnom strukturom i jasnim prostornim rasporedom, pruža realne arhitektonske pretpostavke za adaptaciju i djelimičnu rekonstrukciju, u skladu sa zahtjevima za više kategorije hotela, uz očuvanje ambijentalnog i kulturnog identiteta.

Upravo modularnost i racionalna organizacija prostora omogućavaju fleksibilnost u pristupu renoviranju, bez potrebe za radikalnim građevinskim intervencijama koje bi ugrozile integritet kompleksa. Postojeći raspored funkcionalnih zona – smještajnih jedinica, ugostiteljskih objekata, rekreativnih sadržaja i prijemnih kapaciteta – omogućava faznu adaptaciju, uz minimalno narušavanje svakodnevnog funkcionisanja naselja. Osim toga, prostorna konfiguracija objekata, sa jasno definisanim komunikacijama i infrastrukturnim koridorima, olakšava uvođenje savremenih tehničkih sistema, bez potrebe za kompleksnim i radikalnim zahvatima u konstrukciji.

Dodatno, činjenica da je naselje projektovano sa naglašenim ambijentalnim senzibilitetom – niskom spratnošću, prozračnim atrijumskim prostorima, natkrivenim terasama i vizurama prema moru – predstavlja dodatnu vrijednost u kontekstu savremenih zahtjeva za održivim turizmom. Renoviranje „Slovenske plaže“ ne bi značilo samo tehničko unaprjeđenje, već i reafirmaciju principa na kojima se insistira u Evropskoj uniji i u naprednim društvima svijeta: očuvanje lokalnog identiteta, održivost, dostupnost javnih prostora i prostorna koherentnost. U tom smislu, ovaj kompleks ima potencijal da postane model za odgovornu obnovu turističkih kapaciteta na crnogorskom primorju.

Očuvanje „Slovenske plaže“ nije pitanje nostalgije, već pitanje strateške prostorne i kulturne odgovornosti. U vremenu u kojem se odomaćio izraz „budvanizacija prostora“, koji aludira na ekscesivnu, neplansku gradnju, zbog koje se Budva kao grad neminovno suočava sa gubitkom identiteta, Slovenska plaža ostaje kao rijetka tačka otpora – primjer kako se može graditi u skladu sa ambijentom, korisnikom i javnim interesom. Njena zaštita i adaptacija za savremene potrebe turizma treba da bude prioritet ne samo lokalne uprave, već i stručne javnosti, jer se radi o prostoru koji ima potencijal da ponovo definiše standarde turističke izgradnje na crnogorskom primorju.

Izvori:

• Zlatko Karač, Gordana Rovčanin Premović: Arhitektura i kontekst u konceptu turističkog naselja „Slovenska plaža” u Budvi, Anali za istrske i mediteranske studije, 2021
• Stanko Gaković: Paštrovska kuća – istraživanje za potrebe prostornog plana opštine Budva, Beograd projekt, Beograd, 1979.
• Dušan Vuksanović: Tradicionalna arhitektura Crne Gore i bioklimatizam, Zadužbina Andrejević, Beograd, 1998.