Šta poručuju rezultati nacionalnog konkursa za idejno arhitektonsko rješenje za nadogradnju postojećeg objekta Advokatske komore Crne Gore?

Ministarstvo prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine objavilo je rezultate nacionalnog konkursa za idejno arhitektonsko rješenje za nadogradnju postojećeg objekta Advokatske komore Crne Gore u Podgorici. Konkurs je raspisan 14. aprila 2026. godine, a predmet je bio formiranje zasebne funkcionalne cjeline u okviru kompleksa Gradskog stadiona pod Goricom, sa zahtjevom očuvanja vizuelnog i prostornog integriteta stadiona i kvalitetne interpolacije sa sjevernom i istočnom fasadom objekta koji je u izgradnji. Rezultati, međutim, otvaraju niz pitanja koja zaslužuju stručnu analizu i otvorenu diskusiju unutar profesionalne zajednice.

Produženi konkurs: priznanje neuspjeha ili mehanizam kvaliteta?

U prvom roku, koji je istekao 15. juna 2026. godine, pristigla su svega tri konkursna rada. Žiri je, nakon evaluacije, ocijenio da nije moguće donijeti odluku o prvoplasiranom radu, te je aktiviran mehanizam produženog konkursa u skladu sa članom 5 Pravilnika o načinu i postupku raspisivanja i sprovođenja javnog konkursa za idejno arhitektonsko rješenje („Službeni list CG", br. 008/24). U finalni krug ušla su dva rada, pod šiframa 63684 i 09073, kojima su formulisani jasni zadaci i obaveze za korekciju. Rok za predaju korigovanih radova bio je 6. jul 2026. godine. Produženi konkurs, sam po sebi, nije nepoznat institut u konkursnoj praksi. Naprotiv, zamišljen je upravo kao korektivni mehanizam koji žiriju omogućava da od učesnika zatraži doradu rješenja prije donošenja konačne odluke. Međutim, činjenica da je i nakon produženog postupka žiri jednoglasno odlučio da ne dodijeli prvu nagradu, govori da korekcije nijesu rezultirale rješenjem koje u potpunosti zadovoljava postavljene kriterijume. Dodijeljena je druga nagrada u iznosu od 3.000 eura (tim: Nikola Popović, Olivera Tatar, Veselin Popović i Darja Vujović) i treća nagrada od 2.000 eura (NRA Atelier: Tijana Jolović, Ivana Rabrenović, Marko Đurić i Nikola Radović). Šta dobijamo ovakvim ishodom? Formalno, konkurs jeste sproveden u skladu sa važećim normativnim okvirom. Suštinski, institucionalnog karaktera ostaje bez prvoplasiranog rješenja, odnosno bez validirane projektantske vizije koja bi predstavljala neosporan osnov za dalju razradu tehničke dokumentacije. U konkursnoj praksi, drugoplasirano rješenje postaje de facto pobjedničko, što sa sobom nosi inherentan paradoks. Rješenje koje žiri nije ocijenio dovoljno zrelim za prvu nagradu sada se nameće kao polazište za realizaciju. Postavlja se legitimno stručno pitanje: ako rad ni nakon produženog postupka i ciljanih korekcija prema smjernicama žirija nije dostigao nivo prvoplasiranog, da li posjeduje dovoljno konceptualni i funkcionalni osnov za dalju razradu do nivoa glavnog projekta, ukoliko dođe do tog koraka? Produženi konkurs, zamišljen kao instrument osiguranja kvaliteta u skladu sa članom 5 Pravilnika, u ovom slučaju nije ispunio svoju svrhu, već je samo prolongirao trajanje postupka čiji je ograničeni domet bio predodređen nedovoljnim odzivom od samog početka.

Nagradni fond: realna cijena ideje?

Ukupan nagradni fond za ovaj konkurs iznosio je 11.000 eura (I nagrada 6.000, II nagrada 3.000, III nagrada 2.000). Za nacionalni konkurs za objekat institucionalnog karaktera, za sjedište Advokatske komore kao krovne organizacije čitave pravne profesije u državi, za projektantski zadatak koji podrazumijeva interpolaciju u jedan od najosjetljivijih urbanih konteksta u Podgorici, ovaj iznos je, stručno gledano, neproporcionalno nizak u odnosu na postavljene zahtjeve. Izrada idejnog arhitektonskog rješenja za objekat ove tipologije i složenosti, sa svim neophodnim pratećim elaboratima, prostornim analizama, funkcionalnim šemama, 3D vizualizacijama i tehničkim obrazloženjima, realno zahtijeva angažman multidisciplinarnog tima od tri do pet stručnjaka u kontinuiranom trajanju od četiri do šest radnih sedmica. Tržišna vrijednost takvog obima projektantskog rada daleko premašuje iznos predviđene prve nagrade od 6.000 eura. Pritom, u konkursnom modelu, samo dva od tri prijavljena tima dobijaju bilo kakvu finansijsku naknadu, dok preostali učesnici snose puni trošak izrade rada bez kompenzacije, preuzimajući na sebe čitav ekonomski rizik učešća. Postavlja se stručno i etički legitimno pitanje: da li je moguće od profesije očekivati ozbiljan intelektualni angažman na javnim konkursima kada nagradni fond ne pokriva ni bazične troškove izrade konkursnog rada? I šire: da li ovako dimenzioniran fond za objekat od javnog značaja odražava realan odnos države i institucija prema vrijednosti arhitektonskog intelektualnog rada, ili svjedoči o sistemskom nerazumijevanju procesa projektovanja?

Tri rada od 750+ arhitekata: zašto struka ignoriše konkurs?

U Crnoj Gori, prema zvaničnim podacima Komore arhitekata i planera (KAIPCG), registrovano je preko 750 aktivnih članova. Inženjerska komora Crne Gore paralelno vodi registar licenciranih arhitekata ovlašćenih za izradu tehničke dokumentacije. Govorimo, dakle, o profesionalnoj bazi koja višestruko prevazilazi brojku od tri prijavljena konkursna rada. Konkurs je bio otvoren za sva pravna i fizička lica sa prebivalištem ili sjedištem u Crnoj Gori, uz uslov da je najmanje jedan član tima licencirani arhitekta. Raspisivač je, dodatno, direktno pozvao tri projektantska biroa (SOHA Architects, NRA Atelier i KONTRAST Studio), što predstavlja mehanizam koji bi trebalo da garantuje minimalni odziv i podigne konkurentnost postupka. Pa ipak, od preko 750 registrovanih stručnjaka u zemlji, na konkurs za objekat koji bi trebalo da bude sjedište jedne od ključnih institucija pravosudnog sistema u glavnom gradu, prijavila su se svega tri tima. Razlozi za ovako nizak odziv zaslužuju ozbiljnu stručnu analizu, jer se ne svode na jednu kategoriju uzroka. Prvi je dimenzija samog projektantskog zadatka. Formulacija koja podrazumijeva formiranje zasebne funkcionalne cjeline uz obavezu očuvanja vizuelnog i prostornog integriteta stadiona, te usklađivanje sa fasadom objekta koji je u procesu izgradnje, postavlja izuzetno uske okvire za projektantsko djelovanje. Ovakav zadatak ne traži samo kreativnost, već precizno tehničko usaglašavanje sa parametrima koji su van kontrole projektanta, čime se sužava dijapazon mogućih arhitektonskih odgovora i zahtijeva više vremena za analitičko promišljanje detalja nego što ga rokovi dozvoljavaju. Druga, i možda najdublja dimenzija, jeste sistemska. Da li je problem u konkretnom konkursu, ili u modelu koji generiše iste rezultate iznova? Kada nizak odziv postane obrazac, a ne izuzetak, odgovor ne leži ni u rokovima ni u zadatku pojedinačno, već u kumulativnom gubitku motivacije struke da učestvuje u postupcima čija vrijednosna propozicija, od finansijske do profesionalne, ne opravdava uloženi napor.

Povjerenje struke u konkurse: tačka preloma?

Rezultati ovog konkursa ne govore samo o jednom postupku, oni šalju kumulativnu poruku o stanju konkursnog sistema. Kada nizak odziv, produženi postupak i izostanak prve nagrade postanu obrazac, a ne izuzetak, struka to čita kao signal da sistem ne funkcioniše u njenom interesu. Prva i možda ključna tačka erozije povjerenja jeste nedovoljna definisanost postkonkursnog postupka. Konkursni raspis ne sadrži jasne i obavezujuće garancije realizacije nagrađenog rješenja. Arhitekte se legitimno pitaju: šta se dešava nakon konkursa? Da li prvoplasirani rad zaista biva osnov za dalju projektnu razradu, ili se realizacija sprovodi po kriterijumima koji nemaju veze sa konkursnim vrednovanjem? Bez transparentnog i obavezujućeg mehanizma koji povezuje konkursni rezultat sa ugovorom za izradu tehničke dokumentacije, konkurs ostaje intelektualna vježba bez profesionalne perspektive, a učešće na njemu postaje čin entuzijazma, ne racionalna poslovna odluka. Druga tačka je ekonomska neodrživost učešća. Kao što je elaborirano, ulaganje vremena, ljudskih resursa i kreativne energije u konkursni rad koji je finansijski nedovoljno vrijednovan ili potpuno nekompenzovan, za projektante koji vode biroe, zapošljavaju stručnjake i snose operativne troškove poslovanja, jednostavno nije održiva praksa. Konkurs koji od učesnika traži višesedmični rad tima, a zauzvrat nudi neizvjesnu nagradu koja ne pokriva ni troškove izrade, sistemski destimulše učešće upravo onih biroa koji bi mogli ponuditi najkvalitetnije odgovore. Navedena dva problema, nedefinisanost realizacije i ekonomska neisplativost, sinergijski djeluju na profesionalnu motivaciju. Pitanje koje se neminovno nameće jeste: na koji način, u ovakvim okolnostima, zadržati i reaktivirati učešće struke u konkursnim postupcima? Ukoliko motivacija nastavi da opada istim tempom, Crna Gora rizikuje da konkursni sistem postane formalni mehanizam bez suštinskog sadržaja, postupak koji ispunjava administrativne zahtjeve, ali ne generiše arhitektonski kvalitet zbog kojeg je i ustanovljen. Reforma mora adresirati oba uzroka simultano: bez ekonomske valorizacije rada i bez garancije realizacije, poziv na učešće ostaje poziv u prazno.