Park kod Titeksa: građanska inicijativa za zeleni prostor

Na Zabjelu, jednom od najintenzivnije izgrađenih rezidencijalnih područja Podgorice, višedecenijski proces stambene izgrađenosti odvija se bez adekvatnog planskog tretmana javnih zelenih površina i sadržaja javne namjene. Naselje godinama raste bez kvalitetnog uvažavanja prema ljudima koji u njemu žive. Više od 80% planiranog prostora posvećeno je privatnoj stambenog izgradnji, dok poražavajućih 0,6% ostaje građanima u vidu javnih zelenih površina. Planski dokumenti koji regulišu ovo područje sistematski privileguju investitorski interes, dok kategorije prostora koje definišu kvalitet urbanog života, parkovi, dječija igrališta, sportsko-rekreativne zone i prostori za socijalizaciju, ostaju potpuno izostavljeni iz planske matrice. Takav disproporcijalni odnos između izgrađenog i javnog prostora ne predstavlja urbanizam, već eksploataciju prostora na štetu zajednice. Upravo iz te pozicije pokrenuta je građanska inicijativa „Park Titeks", sa ciljem da se državne katastarske parcele 3690/2, 3690/3, 3691/1 i 3691/3 KO Podgorica III, ukupne površine približno 12.500 m², locirane u zoni nekadašnjeg industrijskog kompleksa Titeks, zaštite od dalje stambene eksploatacije i prenamijene u javni park sa zelenim, sportskim i rekreativnim sadržajima. Parcele su u državnom vlasništvu i date na upravljanje Glavnom gradu, što ih pozicionira kao posljednju značajnu prostornu rezervu u užem gradskom tkivu Zabjela čija namjena još uvijek nije realizacijom postala nepovratna.

Brojke koje dokazuju urgentnost inicijative

DUP Zabjelo 8 formalno prikazuje 22% ozelenjenosti na obuhvaćenom području. Međutim, ta brojka je suštinski obmanjujuća: preko 95% evidentiranog zelenila nalazi se na privatnim parcelama (PUO), ograđeno i potpuno nedostupno javnosti. Javne zelene površine (PUJ) čine 0,6% ukupne površine plana, čak i kada se u taj procenat uključi zaštitno zelenilo uz saobraćajnice i skverovi. U apsolutnim brojevima, za oko 12.500 planiranih stanovnika predviđeno je svega 4.358 m² javnog zelenila, što daje 0,35 m² po stanovniku. Dakle, prosječan građanin Zabjela raspolaže manjom površinom javnog zelenog prostora nego što zauzima jedno parking mjesto. Urbanistički standardi koji se primjenjuju u planiranju propisuju 16 do 20 m² zelenila po stanovniku, što znači da se na Zabjelu gradi 45 puta ispod propisanog minimuma. Posljedice ovakvog planskog deficita na Zabjelu su direktne i svakodnevne. Odsustvo javnih zelenih površina u naseljima ovakve gustine izgrađenosti generiše efekat urbanog toplotnog ostrva, gdje beton, asfalt i fasade akumuliraju toplotu tokom dana i emituju je noću, bez vegetacionog pokrivača koji bi obezbijedio evapotranspiracijsko hlađenje, zbog čega stanari u ljetnim mjesecima žive u mikroklimatskim uslovima i do 5°C toplijim od okolnih područja sa adekvatnim zelenilom. Bez parkova i rekreativnih zona, djeca nemaju prostor za igru osim parkinga i saobraćajnica, čime se direktno ugrožava njihova bezbjednost i psihomotorni razvoj, dok starija populacija, kojoj je svakodnevni boravak na otvorenom preduslov za očuvanje fizičkog i mentalnog zdravlja, nema nijednu pristupačnu destinaciju u radijusu pješačke dostupnosti. Sportska aktivnost je onemogućena jer prostor za nju nije planiran, a socijalizacija stanovnika, osnovna funkcija javnog prostora u svakom rezidencijalnom naselju, svedena je na hodnike i liftove stambenih zgrada. Sa 0,35 m² po stanovniku, Zabjelo nije planirano kao naselje za život, već isključivo kao površina za stanovanje, lišena svake urbane funkcije koja život u gradu razlikuje od pukog smještaja.

DUP Zabjelo 8: planski dokument bez sadržaja javne namjene

DUP Zabjelo 8 ne predviđa nijedan park, nijedno dječije igralište, nijednu sportsko-rekreativnu zonu. Za naselje koje brojem stanovnika odgovara malom crnogorskom gradu, to nije slučajan propust, već strukturalni deficit samog planskog dokumenta. Problem leži u činjenici da je plan u fazi izrade tretirao cjelokupno područje primarno kao resurs za stambenu izgradnju, bez obaveze da procentualno rezerviše površine za sadržaje javne namjene u skladu sa normativima. Kategorije prostora koje svaki urbanistički plan mora da obezbijedi, javni parkovi, zone za dječiju igru, sportski tereni, prostori za okupljanje, ne samo da nisu realizovane, već nisu ni ucrtane u plansku matricu. To znači da u okviru važećeg dokumenta ne postoji pravni osnov za njihovo formiranje, čime su građani Zabjela sistemski lišeni prava na javni prostor, ne odlukom pojedinca, već odsustvom planske volje da se javni interes uopšte prepozna kao obaveza.

Peticija kao instrument inicijative

Inicijativa „Park Titeks" djeluje putem peticije koja funkcioniše kao formalni instrument participacije građana u postupku donošenja planskih odluka, kao i da se projekat od javnog značaja realizuje prije promjene DUP-a. Peticija je upućena organima lokalne samouprave sa zahtjevom za pokretanje procedure izmjene važećeg planskog dokumenta i prenamjene predmetnih parcela iz zone stambene izgradnje u kategoriju javnih zelenih površina i sadržaja javne namjene. Suština inicijative je konkretna: prenamjenom ovih parcela obezbijediti park koji u širem okruženju Zabjela ne postoji, a koji je neophodan za naselje sa izuzetno visokom gustinom stanovanja, velikim brojem djece i mladih, i potpunim odsustvom prostora za rekreaciju, igru i boravak na otvorenom. Park na ovoj lokaciji omogućio bi ono što trenutno nijedan prostor na Zabjelu ne pruža: uslove za fizičku aktivnost i sport, ugodniju mikroklimu sa nižim temperaturama u ljetnim mjesecima, čistiji vazduh zahvaljujući vegetacionom pokrivaču, mjesto za druženje i socijalizaciju svih generacija, te prostor za kulturne i društvene aktivnosti zajednice. Suštinski cilj je trajno zaštititi 12.500 m² državnog zemljišta od dalje stambene eksploatacije i obezbijediti njegovu funkciju u skladu sa principima javnog interesa. Više od 1.800 potpisa prikupljenih u dosadašnjem periodu potvrđuje da inicijativa artikuliše potrebu čitave zajednice. Izostanak adekvatne podrške nosi ireverzibilne posljedice za građane: realizacijom stambene izgradnje na predmetnim parcelama, Zabjelo trajno gubi posljednju prostornu rezervu za formiranje javnih zelenih površina, čime se naselje nepovratno osuđuje na funkcionisanje bez elementarnih sadržaja javne namjene.

Kako podržati inicijativu?

Peticija je dostupna u elektronskoj formi putem linka. Cjelokupna dokumentacija inicijative, uključujući analizu planskih parametara, kartografske prikaze namjene površina i vizuelne materijale, redovno se ažurira i objavljuje na zvaničnoj Instagram stranici. Pozivamo građane, stručnu javnost i medije da informacije distribuiraju kroz dostupne kanale i aktivno doprinesu vidljivosti inicijative.

Značaj podrške i očekivani ishod

Svaki potpis predstavlja formalno izraženu poziciju građana da se postojeći planski okvir mora revidirati. Kritična masa podrške direktno utiče na legitimitet inicijative pred donosiocima odluka i otežava mogućnost ignorisanja zahtjeva koji je jasno dokumentovan i kvantifikovan. Željeni ishod je jasan: da se državno zemljište upotrijebi u skladu sa javnim interesom, da se predmetne parcele prenamijene u javni zeleni prostor i da se u budžetu Glavnog grada za narednu godinu obezbijede sredstva za projektovanje i realizaciju parka. Inicijativa „Park Titeks" nije apstraktan protest, već konkretan mehanizam kroz koji zajednica zahtijeva minimum za normalan život, pravo na javne zelene površine i sadržaje javne namjene u prostoru koji im po svim normativima pripada.