Biblioteka koja ne izgleda kao biblioteka

Primarna asocijacija na termin biblioteka, priziva ustaljenu tipologiju u arhitetkonskoj imaginaciji: simetrična fasada, monumentalno stepenište, kameni portal, prostori koji su čitljive institucije znanja. Narodna biblioteka Kosova „Pjetër Bogdani" u Prištini ne sadrži ništa od navedenog. Projektovana 1971. i otvorena 25. novembra 1982, ova zgrada hrvatskog arhitekte i teoretičara Andrije Mutnjakovića na prvi pogled izgleda kao sakralni kompleks ili fragment nekog arhaičnog grada, ali ne i kao mjesto u kojem se čitaju i posuđuju knjige. Objekat se nalazi u centralnom dijelu univerzitetskog kampusa čiji je masterplan potpisao kosovski arhitekta Baškim Fehmiu, a Mutnjaković je angažovan na osnovu maketa nerealizovanog konkursnog projekta za biblioteku u Sarajevu.

Zgrada pripada kasnom jugoslovenskom modernizmu sa elementima brutalizma, strukturalizma i regionalizma, nastala u periodu kada je Jugoslavija proizvodila neke od najsmjelijih arhitektonskih eksperimenata u Evropi: metabolistička rekonstrukcija Skoplja po viziji Kenza Tangea, Genex toranj Mihajla Mitrovića u Beogradu (1977), stadion Poljud Borisa Magaša u Splitu (1979), Hotel Podgorica Svetlane Kane Radević. Ova generacija projekata, dokumentovana na izložbi MoMA-e „Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948–1980" (2018), pokazuje specifičan jugoslovenski pristup: hibridni arhitektonski jezik razvijan između kapitalističkog Zapada i socijalističkog Istoka. Unutar tog konteksta, Mutnjakovićeva biblioteka otišla je najdalje u napuštanju institucionalnog koda, građevina koja svoju javnu funkciju ne saopštava fasadom, već je skriva iza strukture koja ne pripada nijednom prepoznatljivom tipu.

Razlog zašto biblioteka ne izgleda kao biblioteka leži u samom konceptu. Umjesto da polazi od funkcionalnog programa, kako to čini većina bibliotečkih projekata, smještajući čitaonice, magacine i kataloge u racionalnu strukturu, Mutnjaković polazi od civilizacijskog konteksta. Koncept je zasnovan na principu jugoslovenskog regionalizma, konkretno na sintezi vizantijskog i osmanskog graditeljskog naslijeđa. Osnovni prostorni modul čini kubus prekriven sferom: kubus kao vizantijski arhetip, kupola kao osmanski. Ponavljanjem i mutacijom ovog modula na ukupnoj površini od 16.500 m² formirana je struktura bez hijerarhije, nalik organskom urbanom tkivu. Kupole, kojih je prema arhitekti 74 (iako se zvanično govori o broju 99, što je jedan od najzabavnijih urbanih mitova Prištine), konstruisane su od trouglastih panela prozirnog pleksiglasa na aluminijumskim okvirima. Proizvedene su u hamburškoj fabrici Kopperschmidt. 

Njihova primarna funkcija je zenitno osvjetljenje čitaonica i radnih prostora, ali spolja kupole ne sugerišu čitaonice, već sakralni ili ceremonijalni prostor. Čitava betonska struktura obavljena je aluminijumskom mrežom od preko 70.000 heksagonalnih elemenata lijevanih u pijesku. Mreža funkcioniše kao brise-soleil: kontroliše solarni dobitak i difuziju svjetlosti, štiti knjižni fond od UV zračenja, a istovremeno vizuelno omekšava sirovu betonsku masu. Mutnjaković je prvobitno planirao kamenu rešetku po uzoru na rozete dalmatinskih srednjovjekovnih crkava, ali je statički proračun zahtijevao najlakši dostupni materijal. Rezultat je čelična zavjesa koja asocira na čipkasti vez sa balkanske narodne nošnje ili na filigran kosovskih zanatlija, čineći brutalističku strukturu gotovo tekstilnom. Upravo taj spoj, kupole koje evociraju džamije i vizantijske crkve, metalna koprena koja podsjeća na vez, volumetrija koja priziva stambenu morfologiju, čini ovu zgradu nečitljivom kao javnu instituciju. Nijedan element ne signalizira biblioteku u konvencionalnom smislu.

Data nečitljivost učinila je zgradu jednom od najdiskutovanijih građevina na Balkanu i šire. Rang-liste proglašavale su je jednom od najružnijih zgrada na svijetu, ali upravo zato što posmatrači u njoj nisu mogli prepoznati ono što očekuju od biblioteke: red, simetriju, institucionalnu ozbiljnost. Kupole su tumačene kao albanske kapice, kao hamami Prizrena, kao kupole Pećke patrijaršije, čak i kao kosmički objekti, dakle sve osim onoga što jesu: krovni elementi čitaonica. Sam Mutnjaković na te debate odgovara s humorom: „Zahvalan sam na toj tituli, jer mi služi kao publicitet." Čileanski laureat Pritzkerove nagrade Alejandro Aravena, nakon posjete biblioteci, dao je možda najlucidniji sud: „Jasno se vidi da je arhitekta dao sve od sebe da projektuje ovu zgradu i da ona služi svojoj svrsi na najbolji mogući način." Doktorska disertacija Rilinda Cocaja (Univerzitet u Parmi, 2022) pozicionira biblioteku na presijeku neoavangardne umjetnosti, biourbanizma i megastrukturalnih tendencija, prepoznajući upravo tu neuklopljivost u poznate tipologije kao ključnu vrijednost. Zgrada provocira jer izgleda kao nešto drugo, a to drugo niko ne uspijeva jednoznačno definisati. Sam Mutnjaković, danas u dubokim devedesetim, nastavio je istraživanje tipologije biblioteka kroz nerealizovane projekte u Damasku (1974), Teheranu (1977) i Alžiru (1984), uvijek oslanjajući se na lokalne graditeljske tradicije i uvijek odbijajući konvencionalni institucionalni okvir.

Unutrašnjost nastavlja istu logiku: prostor koji ne funkcioniše onako kako posjetilac očekuje od biblioteke. Enterijer je koncipiran po principu Gesamtkunstwerka, pojma iz njemačke estetske teorije 19. vijeka koji označava totalno umjetničko djelo u kojem arhitektura, primijenjene umjetnosti, dekoracija i namještaj čine nedjeljiv autorski sistem. U kontekstu ove zgrade, to znači da nijedan element enterijera nije nabavljen van projektantskog procesa: od podnih obloga i zidnih mozaika do rukohvata stepenica i tepiha, sve je crtao ili specificirao sam Mutnjaković, postižući koherentnost kakvu se očekuje u muzeju ili sakralnom objektu, ne u javnoj čitaonici. 

Kameni mozaici na zidovima, nastali prema arhitektinim skicama, ponavljaju motiv ilirske spiralne fibule. Ponavljanjem istog motiva u različitim materijalima i razmjerama, enterijer dobija vizuelni kontinuitet koji je bliži palati ili hramu nego čitaonici.

Hrastove stepenice sa vertikalnim ogradnim elementima unose taktilnu toplinu u prostor kojim dominira beton, mermer i metal, a modelovane su tako da otvaraju vizuelne prodore kroz etaže, naglašavajući vertikalnu povezanost kupola iznad sa nivoima ispod. Praznine između ogradnih elemenata propuštaju svjetlost iz kupola dublje u presjek objekta. Umjesto jedne ogromne čitaonice sa beskonačnim redovima stolova, prostor je fragmentiran u manje intimne zone. 

Stolovi u čitaonicama presvučeni su kožom koja se brzo zagrijava, kako studenti ne bi osjećali hladnoću jutarnjih sati. Namještaj je projektovan sa preciznom dozom komfora: dovoljno udoban za višesatno čitanje, dovoljno neudoban da obeshrabri drijemanje. U glavnom auditorijumu sa 140 sjedišta, Mutnjaković koristi umanjenu verziju modula kupola-kubus kao princip akustičke regulacije: trodimenzionalna površina sastavljena od malih kubičnih udubljenja i sfernih ispupčenja na zidnim oblogama razbija zvučne talase u više pravaca, raspršujući ih umjesto da ih reflektuje, čime se skraćuje vrijeme reverberacije i eliminiše eho. Gotovo sav namještaj i oprema proizveden je u fabrici Tefik Canga u Uroševcu, dok su eskalatori za knjige uvezeni iz Njemačke. Rezultat je enterijer u kojem se čitalac osjeća kao da boravi u unutrašnjosti skulpture, ne u javnoj ustanovi.

Prištinska biblioteka ne liči na biblioteku zato što svjesno i dosljedno odbija svaku prepoznatljivu institucionalnu tipologiju, spolja i iznutra. Njena agregirana forma kubusa i kupola bliža je morfologiji kasbe nego javnoj ustanovi. Brise-soleil od aluminijumske mreže briše granicu između strukture i ornamenta. Kupole transformišu čitaonice u prostore gotovo sakralnog karaktera. Enterijer tretiran kao Gesamtkunstwerk ukida razliku između arhitekture i primijenjene umjetnosti. Upravo ta odluka da se funkcija biblioteke smjesti u prostorni koncept koji priziva kolektivnu arhitektonsku memoriju Balkana, umjesto u konvencionalni institucionalni okvir, čini ovu zgradu jedinstvenom. Četiri decenije nakon otvaranja, i dalje dijeli mišljenja, što je, u kontekstu arhitekture, najsigurniji znak relevantnosti.