Tvrđava Kosmač - devastirano austrougarsko utvrđenje

Utvrđenje Kosmač nalazi se na istaknutom položaju 815 m nadmorske visine iznad Bečića, blizu magistralne ceste koja spaja Cetinje sa Budvom. Od glavne ceste vodi uski, seoski, asfaltni put do dijela kad postaje serpentinski, makadamski koji je djelimično urušen, a istodobno pred stalnim rizikom većeg oštećenja. Tvrđava je proglašena nepokretnim spomenikom kulture 1964. godine ali sem administrativne zaštite nikakve druge mjere nisu preduzimane na njenoj fizičkoj zaštiti.


Nakon priznanja Crne Gore 1841. godine, Austrijsko kraljevstvo je započela osiguranje granice sa Crnom Gorom, što se manifestvovalo izgradnjom tvrđave Kosmač. Utvrđenje, od velikog istorijskog značaja kao najjužnije očuvano utvrđenje Austrougarske, podignuto je 1858. godine.

Izvor: Muzej Kralja Nikole

Izvor: Branko Ivančević

Nakon izbijanja Prvog svjetskog rata, tokom ljeta 1914. austrijske trupe povukle su se iz područja oko Boke Kotorske i po naredbi detonirale utvrđenje. Nakon detoniranja tvrđava je postala neupotrebljiva za bilo kakvu namjenu. Takve okolnosti su uticale da mještani nastave proces devastacije odnoseći kamen i drugi građevinski materijal sa ruševine. 

Na području oko tvrđave u II svjetskom ratu, takođe je bilo borbi, a italijanske snage su je koristili kao utvrđeni vojni položaj, tokom kog nisu preduzimate akcije obnove. Tokom ratnih borbi urušena zgrada je pretrpjela dodatna oštećenja. U prizemlju istočnog dijela postojeće zgrade, u uglu gdje se južno krilo spaja sa središnjim dijelom, dio okrenut ka zaleđu, nalazi se veliki otvor na spoju zidova, vjerovatno napravljen topovskim projektilima u II svjetskom ratu. Zbog kritične pozicije na spoju sjevernog zida južnog krila i istočnog zida središnjeg dijela ovaj otvor je vremenom postajao sve veći. Kameni slogovi iznad njega su izgubili oslonac i polako su se raziđivali. Ova rupa jedno je od najvećih konstruktivnih oštećenja na vanjskim zidovima. Pored ove rupe na centralnom polukružnom krilu okrenutom ka moru gdje se središnji korpus prelama pod uglom oko 140 stepeni , vertikalno oštećenje u obliku izdužene rupe ( nekadašnji prozorski otvori) se proteže nisko, skoro do tla. 

Tvrđava je gotovo u potpunosti bila izvedena u kamenu u formi nizova od fino klesanih kamenih blokova. Svodovi od sedre nad svim etažama su natkrivali unutrašnje prostorije a na najvišem spratu svod je bio ojačan slojem nabijenog betona. Drvena krovna konstrukcija je potpuno uništena, dok se oko objekta mogu pronaći ostaci ploča od škriljevca ( završni sloj krovnog pokrivača). Svodovi nad prizemljem su pretrpjeli velika oštećenja i samo se naslućuju. U središnjem, glavnom dijelu trvrđave svod prizemlja je potpuno uništen. Ostao je samo mali dio u južnom dijelu. U krilima tvrđave svod nad prizemljem je ostao samo u južnom krilu ali sa oštećenjima u formi rupa na više pozicija. Svod nad prvim spratom je oštećen, probijen velikom rupom u dijelu preloma glavnog korpusa kao i nad zidom, sada uništenim, koji spaja centralni korpus sa sjevernim krilom. Nekoliko manjih otvora je takođe primjetno na više različitih pozicija. 

Stanje bezbjednosti utvrđenja se procjenjuje kao opasno. Izuzetan stepen oštećenja u velikoj mjeri može se pripisati detonaciji 1914. godine, koja je ozbiljno narušila statiku zgrade, pri čemu je utvrđenje Kosmač u velikoj opasnosti od totalnog urušavanja. Pojedini blokovi/krila, ali i čitavi dijelovi zidova ili svodova su oslabljeni i pod stalnom mogućnošću urušavanja. Ovakve okolnosti zahtijevaju privremenu obustavu pristupa objektu imperativom radi sigurnosti javnosti. Tek nakon sprovođenja mjera zaštita, mogu se preduzeti arheološki i konzervatorskim radovi u unutrašnjosti.

Sem debelih, vanjskih konstrukcijskih zidova, skoro svi unutrašnji zidovi su nestali, a njihov materijal leži u prizemlju razbacan zajedno sa materijalom gornjih etaža. Preostali unutrašnji zidovi, koji su takođe oštećeni, su u krilima zgrade pred polukružnim dijelovima orjentisanim ka zaleđu/istoku i zid koji dijeli centralni korpus sa južnim krilom. Na postojećem objektu nedostaje cijeli drugi sprat sa krovom, kao i fortifikaciona kapija sa pratećim dvorišnim strukturama koje su imale suterenski/rovovski i prizemni nivo. U okviru fortifikacionog dvorišnog zida nekada su se nalazile dvije polukružne osmatračnice orjentisane u pravcima sjeverozapad i jugozapad, ka moru. Danas su one teško uočljive jer su ostaci zarasli divljim kupinama i gustim rastinjem. Rov koji je nekada okruživao utvrđenje je takođe neprepoznatljiv ali se naslućuje kuda se prostirao. Većina oštećenja na preostaloj konstrukciji uzrokovana je potresom 1979. godine, stvarajći deformacije i oštećenja na već statički oslabljenim dijelovima vertikalnih i horizontalnih elementa. U centralnom polukružnom dijelu vidljivi su tragovi stepeništa koje je pratilo krivinu polukružih zidova.




Projekat 3D VIRTUAL HERITAGE ima za cilj digitalizaciju kulturno-istorijskih spomenika Crne Gore i njihovu promociju putem online platforme. Projekat je kofinansiran od strane EU i Vlade Crne Gore u okviru SOPEES programa. 

Crta Pročitajte još

  Šta je 3D skeniranje i kakvu primjenu ima u gradjevinarstvu

  Poštovati spomenik kulture

  Kuća sa dva datuma u Bokeškoj ulici

  Štala zakonom zaštićena



06.08.2021. Gradnja


# digitalizacija kulturnog nasljeđa # spomenik kulture # tvrđava kosmač # vojno utvrđenje
Crta Izdvajamo

Prvi online expo proizvoda i usluga iz oblasti građevinarstva i arhitekture u Crnoj Gori!